کتابخانههای الجزایر
کتابخانههای الجزایر
1. تاریخچه اسناد مکتوب
الجزایر برای هر دوره تاریخی، از گذشتههای دور تا عصر حاضر، دارای اسناد مکتوب گوناگونی است. بر صخرههای کوهستان تا سیلی و کوهستان اطلس صحرا نقوشی تصویر شده است و این کندهکاریهای صخرهای شاهدی بر زندگی و فرهنگ نخستین ساکنان این سرزمین است. بعدها کارتاژها و قبایل پیامهای مکتوبی را در سراسر این منطقه که محل زندگیشان بود بر جای گذاشتند این کتیبهها برای محققان منابع ارزشمندی محسوب میشوند. حتی رومیان که از قرن دوم پیش از میلاد تا قرن پنجم میلادی الجزایر را جزو مستعمرات خود داشتند، از صخره برای نگارش استفاده میکردند. خرابههای شهرهای رومیان مانند: جمیلا، یتمگاد، وتیبازا هنوز حاوی کتیبههای فراوانی است.
شاید بینظیرترین مدارک، لوحههای آلبرتینی مربوط به معاملات شخصی متعلق به دوران حکومت وندال (429ـ533 م.) در الجزایر باشد. بر روی این الواح که از چوب سدر ساخته شده، خط شکسته لاتینی به چشم میخورد که با قلم نوک تیز، آغشته به مرکب تهیه شده از کروب خشک، نگاشته شده است.
در سال 1928، چهل و پنج لوح از این الواح، که شامل سی و چهار سند میشد، در کوه سفالی ممهوری در منطقه تبس کشف گردید.
در سال 682 م.، پس از استیلای اعراب بر الجزایر، به طور مسلم کاغذ مهمترین ماده نوشتاری مورد استفاده بوده، اما در موارد نادری از پوست نیز استفاده میشده است.
در قرن یازدهم میلادی، هنگامی که دو سلسله المرابطون و سپس الموحدون در شمال افریقا به حکومت رسیدند، هنر و علم به اوج خود رسید. پادشاهان بزرگی چون ابن تومرت و عبدالمؤمن صاحب بزرگترین کتابخانههای شخصی بودند. چندین سال بعد، ابن خلدون (743ـ927 هـ .ق) مشهورترین مورخ مسلمان که به سبب نگارش کتاب مقدمه شهرت یافت، طی سالیان متمادی که در الجزایر زیست، صاحب کتابخانهای بزرگ بود. امیر عبدالقادر (1229ـ1304 هـ .ق) سیاستمداری که هفده سال علیه فرانسویان مبارزه کرد، کتابخانه شخصی قابل توجهی داشت. از زمان تأسیس این دو سلسله در الجزایر، مساجد و مدارس وظیفه اداره کتابخانهها را بر عهده داشتهاند. بنابراین، تاز مانی که فرانسه الجزایر را مستعمره خود کرد و کتابخانههایی به سبک جدید در این کشور به وجود آورد، مساجد و مدارس حافظان واقعی نسخ خطی در طی قرون متمادی بودند.
2. کتابخانه ملی
کتابخانه ملی الجزایر (National Library of Algeria) که در سال 1835 به ابتکار نایب غیرنظامی سلطان الجزیره، جنتی دوبوسی (Genyt de bussy) تأسیس شد، از سال 1982 به عنوان مؤسسهای عمومی تحت نظارت وزارت فرهنگ این کشور قرار گرفت. کتابخانه ملی قدیمیترین مؤسسه فرهنگی الجزایر به شمار میرود. نخستین محل این مؤسسه، ساختمانی با مالکیت دولتی بود. پس از آن در سال 1838 به پادگان پیاده نظام نقل مکان کرد و پس از چند جابهجایی در سال 1863 در قصر دای مصطفی پاشا (فرمانده پیاده نظام) الجزیره مستقر شد. در حال حاضر کتابخانه ملی در ساختمانی که در سال 1958 اختصاصاً برای آن ساخته شد، مستقر است.
چهار مدیر اولیه کتابخانه ملی افرادی استثنایی بودند. آدرین بریروگر (Adrien Berbrugger) که از سال 1935 تا سال 1869 در کتابخانه انجام وظیفه کرد، چندین کتاب از جمله «الجزایر تاریخی، زیبا و ماندگار» (L algerie Historique pittoresque et Monumentale) را به رشته تحریر درآورد. وی همچنین سرپرستی «مجله افریقایی» Revue Africaine و انجمن تاریخی الجزایر (Algerian Historical Society) را بر عهده داشت.
اسکار مک کارتی که از سال 1969 تا سال 1890 این مسئولیت را داشت جغرافیدانی محقق بود.
شارل دوفوکو (Charles de foucauld) محقق و مبلغ مذهبی (1858ـ1916)، توانست گروه اعزامی مراکش مک کارتی را روانه کند. امیل موباس (Emile Maupas) که از سال 1890 تا سال 1916 مدیریت کتابخانه را بر عهده داشت زیستشناسی بود که به واسطه مطالعه درباره جنسیت گروهی از جانوران میکروسکوبی، در اروپا شهرت داشت. و بالاخره گابریل اسکوئر، که در سالهای (1916ـ1948) عهده دار این سمت بود، به واسطه مطالعه آثارش در مورد تاریخ الجزایر شهرت داشت.
گرچه مطالب گردآوری شده در این کتابخانه همه زمینههای را در بر میگیرد، موضوعهای علوم انسانی بیشتر به چشم میخورد. دو مجموعه اهدایی قابل توجه به کتابخانههای شخصی استفان گسل (Stephane Gsell)، باستانشناس (1864ـ1932) و پیر سوورگنان دوبرازا (Pierre Sovorgnan de Brazza)، محقق افریقایی (1852ـ1905) تعلق دارد.
کتابخانه ملی مجموعه نفیسی بالغ بر 70.000 جلد درباره الجزایر، مراکش و تونس دارد که به «مجموعه مغرب» (Maghreb Collection) معروف است. در دهه 1950، دست نوشتههای مربوط به تاریخ الجزیره در قرون هفدهم و هجدهم در حراج کتابخانههای شخصی خریداری شد.
کتابهای چاپی مجموعه مغرب شامل آثار قرون هفدهم، هجدهم و نوزدهم است که به دوره تاریخی پیش از سال 1830،یعنی زمانی که الجزایر مستعمره فرانسه شد، باز میگردد.
منابع پس از سالهای 1830 یکجا گردآوری شد که شامل آثار منحصر به فردی چون «تصویری از موقعیت مؤسسات فرانسوی در الجزایر در سالهای 1838ـ1868، کتاب 32 جلدی «اکتشاف علمی الجزایر مربوط به سالهای 1844ـ1854، و مجلاتی چون «تصویر الجزایر» و الاکبر است. در زمان استقلال الجزایر به سال 1962، کتابخانه ملی این کشور این مجموعه مستند عظیم را در نبرد آزادیبخش ملی 1954ـ1962 یکجا در اختیار گرفت.
کتابخانه ملی مجموعهای بالغ بر 25000 جلد کتاب و تالاری به گنجایش 450 نفر دارد ودارای 3500 نسخه خطی است که بیشتر آنها نسخ عربی در رشتههای مختلفی چون الهیات، حقوق، صرف و نحو زبان عربی، شعر، تاریخ، جغرافیا، طب، فسفه و اخترشناسی است. این نسخ خطی به لحاظ دوره تاریخی منحصر به فرد و تصاویرشان دارای ارزش فراوان است. به طور مثال، نسخه نفیس الموطأ مجموعهای از پندهای اخلاقی که در سال 615 ق. توسط الموحد ابو یوسف یعقوب تألیف شد و یا قرآن نسخه هشت ضلعی کوچک، با حاشیه آبی و طلایی توسط یک ایرانی به نام عماد بن ابراهیم در سال 1028 ق. نوشته شده جزءاین مجموعه نفیس است. در سال 1958، کتابخانه ملی مجموعهای مشتمل بر 400.000 جلد کتاب و 1200 نشریه جاری داشت. در سال 1966 این مجموعه به 600.000 جلد و در سال 1976 به 700.000 جلد افزایش یافت.
بیشتر آثار این مجموعه به زبان فرانسوی است. علاوه بر این، 150.000 اثر به زبان عربی و 1504 مجله به زبانهای گوناگون در این مجموعه به چشم میخورد.
در سال 1981، مجموعه کتابخانه ملی بالغ بر 850.765 جلد کتاب به زبانهای خارجی، 739.181 جلد کتاب عربی،2000 حلقه میکروفیلم، 4250 صفحه صوتی، 360 نقشه، 2000 نشریه اداری بود که 980 عنوان آنها جاری است. این کتابخانه 5868 عضو را تحت پوشش دارد. تا سال 1986، کل منابع کتابخانه به 1040000 (در 38180000 مترمربع) با 13970 عضو رسیده بود. کتابخانه ملی، به عنوان وارث منابع مکتوب «کتابشناسی الجزایر» (Bibliographie de lgerie) را منتشر میکند. این کتاب که به ثبت کتابهای دریافتی از طریق واسپاری قانونی میپردازد سالی دوبار منتشر میشود. این کتابخانه کتابشناسیهای تخصصی را نیز چاپ میکند. کتابخانه ملی در سطح گستردهای در خدمات مبادله شرکت جسته و در زمینه امانت بین کتابخانهها نیز فعالیت دارد.
علاوه بر کتابخانه ملی،کتابخانههای دانشگاهی چندی وجود دارد که مهمترین آنها کتابخانه دانشگاه الجزایر است که تا سال 1982 مجموعه آن به 641800 جلدرسیده است. و نیز کتابخانههای عمومی دیگر وجود دارد که تنها در شهر الجزیره دوازده کتابخانه شهری از این دست است که تا سال 1982 تعداد کتابهایش به 80100 جلد افزایش یافته است. (فاین من، نیلزمک، ترجمه شریفی، دایره المعارف کتابداری و اطلاعرسانی، الجزایر).